اجازه حدیث و روایت ، عبارت است از اين که استاد و شيخ حديث به شاگرد و راوي خود، اجازه بـرنقل حديثي را بدهد. ... طريـق اجـازه ميـان محـدّثان فـريقين رايـج بـوده و هـست و هـر اسـتادي،اجازه هايي را براي اشخاص به صورت خاص يا عام، صادر مي نموده اند تـا آنها مُجاز باشند که احاديثي از آنان روايت کنند.
اجازه نيز داراي مراتب متعدّدي است؛ زيرا گـاهي بـا قـول صـريح و گـاهي
غيرصريح، مانند اشاره و کتابت و گاهي فرد مورد اجازه، خاص اسـت و معـيّن و
گاهي غيرمعيّن و عام و گاهي در کتاب خاصي و گاهي در همـه کتـابهـا و لـذا اقسام فراواني را ميتواند دارا باشد. ( 1)
نمونه اجازه حدیثی از استاد گرانقدر حسین علی محفوظ (2) که از محققان حدیثی است و از حضرت ایت الله خوئی اجازه حدیث داشته و در تابلو بالا آمده است .
در ویکی شیعه (3) در خصوص اجازه روایت چنین امده است :
اجازه روایت، اجازه نقل روایت که استاد به شاگردان مورد اطمینان میدهد.
اجازه نقل روایت برای حفظ و انتقال حدیث به نسلهای بعدی بوده است.
اجازه ممکن است شفاهی یا کتبی باشد. با مکتوب شدن احادیث و اطمینان نسبی از عدم تحریف، اجازه روایت جنبه تشریفاتی پیدا کرده است.
اجازه
اجازه به معنای اذن و رخصت و روا دانستن است. اجازه از دیرباز در بین علما و دانشمندان علوم مختلف مرسوم بوده و اساتید فن به منظور بزرگداشت از مقام علمی شاگردانشان و به نشانه کفایتها و شایستگیهایی که در آنان وجود داشته برایشان اجازه صادر میکردند.
در حوزههای مختلف علوم اسلامی همچون تفسیر، حدیث، فقه، طب، ادبیات و عرفان تبادل اجازه بین اساتید و شاگردان مرسوم بوده است، مثلاً اطبا برای شاگردان خود اجازه طبابت مینگاشتند.
قاریان برجسته قرآن برای شاگردان خود اجازه قرائت قرآن مینوشتند و صوفیان و درویشان اجازه خرقه از مشایخ خود دریافت میکردند و محدثان اجازه روایت حدیث و یا روایت کتابهای حدیثی را به حدیثپژوهان اعطا نموده و فقها اجازه اجتهاد و یا تصدی امور حسبیه را برای لایقان این مناصب صادر میکردند.[4]
صدور اجازه روایت امری علمی و رایج بوده و محدود به شرایط خاص اعتقادی نبوده و میان دانشمندان با گرایشهای مختلف اعتقادی، متداول بوده به عنوان نمونه شهید ثانی که از دانشمندان بزرگ شیعی مذهب است اجازه روایت کتب اهل سنت را داشته و صحیح بخاری و صحیح مسلم را شنیده و قرائت کرده است.[5]
اجازه اصطلاحی در علوم حدیث بر گونهای از روشهای فراگیری و انتقال حدیث دلالت دارد. در اصطلاح محدثان، اجازه در کنار سِماع، عَرْض و قرائت، یکی از روشهای دریافت حدیث شمرده شده است و با رُخصت شفاهی یا کتبی شیخ به راوی برای روایت احادیث مضبوط در متن یا متونی که در ثبت دارد، تحقق میپذیرد.[6]
اجازات هم چون اسناد و مدارک علمی و فرهنگی ارزشمند در اختیار افراد قرار میگرفته است. از جمله فواید آن اعتماد و اطمینان به گفتهها و نوشتههای شخص مُجاز(دارای اجازه) میشود و مشتمل بر اظهارنظرهای مشایخ نسبت به شاگردان و اساتید خود است.[7]
ارزشمندی اجازه به عنوان نیلِ انسان به مقامی که شایستگی دریافت یک فرصت علمی را بیابد مورد توجه بوده است عبدالله مامقانی در کتاب مقباس الهدایه فی علم الدرایه از عبدالله بن مسکین فقیه و قاضی قرن سوم هجری قمری نقل کرده که : (الإجازة رأس مال كبير) اجازه سرمایهای بزرگ است. [8]
از فواید اجازه روایت، اتصال سند احادیث به معصومان است و معمولاً اساتید در اجازه روایی، سلسله سند را به یکی از مشایخ بزرگ همچون ملامحمدتقی مجلسی، شهید اول، علامه حلی و یا شیخ طوسی رسانده و بر او توقف میکنند، چون طرق مشایخ بزرگ معلوم و مورد اعتماد است.[9]
-------------------------------------------------------------------
1- کتاب علم الدرایه . ص 307 و 308 و سید رضا مودب .
2- از جمله این فرزانگان دکتر حسین علی محفوظ، اندیشمند معاصر است که در دانش حوزوی و دانشگاهی سرآمد عالمان عصر خود می باشد و در چندین رشته علمی، دارای تخصص است. استاد دکتر حسین علی محفوظ پس از درگذشت آقا بزرگ تهرانی، بر کرسی اجازه حدیث نشست؛ لذا عالمان حدیث و حدیث پژوهان برای کسب اجازه حدیث به محضرش می شتافتند و او با سماحت به آنان کتبا اجازه می داد که از طریق او و مشایخ اجازه او، احادیث شریفه را مُسندا نقل کنند.
دکتر محفوظ با این شیوه به این نتیجه رسیده است که فراگیری حدیث از طریق اجازه در ذات خود، تشکلی است که مسلمانان را به نزدیک شدن و یکپارچگی تشویق می کند؛ زیرا می توان راههای متعدد نقل و فراگیری حدیث را به راه واحدی تبدیل کرد که به شیوه سلف صالح پیوسته است، تا صاحب اجازه [= استادی که اجازه صادر می کند] یکی از حلقه های زنجیره ای تاریخی باشد که پسینیان را به پیشینیان مرتبط می سازد و اینان را در زمره آنان قرار می دهد. ( گنجینه معارف . دکتر حسین علی محفوظ اندیشه مندی فرزانه)
3- ویکی شیعه ؛ اجازه روایت . وب سایت .
4- حافظیان، اجازات حسبیه امام خمینی، ۱۳۷۸ش، شماره ۱۲، مجله حکومت اسلامی.
5- مطهری، یادداشتهای استاد مطهری، ج۱۵، صص۳۸۱-۳۸۲
6- دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۳ش، ج۶، ص۵۹۶.
7-حافظیان، اجازات حسبیه امام خمینی، ۱۳۷۸ش، شماره ۱۲، مجله حکومت اسلامی.
8- شهید ثانی، الرعایه فی علم الدرایه، الناشر :مكتبة آية الله العظمى المرعشي النجفي - قم المقدسة، پاورقی ص۲۲۷ به نقل از مامقانی، مقباس الهدایه، ص۱۷۳
9-حافظیان، ابوالفضل، ۱۳۷۸، شماره ۱۲ مجله حکومت اسلامی.
