بخش چهارم
خدمات علمی، مسؤولیت‌های دانشگاهی، افتخارات و میراث ماندگار استاد دکتر سید محمدباقر حجتی
درآمد
زندگی علمی استاد دکتر سید محمدباقر حجتی، تنها در تدریس، تحقیق و تألیف خلاصه نمی‌شود؛ بلکه بخش مهمی از خدمات ایشان در عرصه مدیریت علمی، سیاست‌گذاری آموزشی، کتابداری، نسخه‌شناسی، برنامه‌ریزی دانشگاهی و مشارکت در نهادهای علمی کشور رقم خورده است؛ کمتر استادی را می‌توان یافت که در کنار فعالیت‌های گسترده آموزشی و پژوهشی، چنین حضوری مؤثر و مستمر در سامان‌بخشی به آموزش عالی، توسعه مطالعات قرآنی و صیانت از میراث مکتوب اسلامی داشته باشد؛
کارنامه اجرایی استاد، بیش از آنکه بیانگر تصدی مناصب اداری باشد، نشان‌دهنده احساس مسؤولیت نسبت به اعتلای فرهنگ دانشگاهی و گسترش پژوهش‌های قرآنی است؛ هر مسؤولیتی که به ایشان واگذار شد، فرصتی برای خدمت به دانش، قرآن و دانشگاه بود.
مدیریت علمی و مسؤولیت‌های دانشگاهی
استاد حجتی بخش عمده عمر علمی خویش را در دانشکده الهیات دانشگاه تهران سپری کرد؛ دانشگاهی که نه تنها محل تدریس او، بلکه مهم‌ترین عرصه تحقق اندیشه‌های آموزشی و پژوهشی وی بود؛
ریاست کتابخانه دانشکده الهیات و معارف اسلامی، مدیریت گروه فرهنگ عربی و علوم قرآنی، مدیریت گروه علوم قرآن و حدیث، معاونت پژوهشی و معاونت دانشکده الهیات، از جمله مسئولیت‌هایی بود که طی سالیان متمادی بر عهده داشت.
در همه این مسئولیت‌ها، اهتمام اصلی ایشان ارتقای کیفیت آموزش، تقویت پژوهش، سامان‌دهی منابع علمی و حمایت از دانشجویان و پژوهشگران بود؛ استاد همچنین در دانشگاه تربیت مدرس نیز مدیریت گروه علوم قرآن را بر عهده گرفت و در تربیت اعضای هیئت علمی و پژوهشگران نسل جدید سهمی مؤثر ایفا کرد.
نقش وی در سیاست‌گذاری آموزش عالی
فعالیت‌های استاد به دانشگاه تهران محدود نماند. عضویت در کمیته برنامه‌ریزی الهیات شورای عالی برنامه‌ریزی، حضور در شورای پژوهشی دانشگاه تهران، عضویت در هیئت گزینش کتاب، همکاری با جشنواره بین‌المللی خوارزمی و مشارکت در شوراهای پژوهشی دانشگاه امام صادق(ع)، نشان می‌دهد که ایشان از معماران برنامه‌ریزی علمی علوم اسلامی در دهه‌های پس از انقلاب اسلامی بود؛
بسیاری از برنامه‌های آموزشی رشته علوم قرآن و حدیث و بخشی از سیاست‌های پژوهشی این حوزه، با حضور و مشارکت مستقیم یا غیرمستقیم ایشان تدوین و تصویب شد.
خدمت به میراث مکتوب اسلامی
یکی از ابعاد کمتر شناخته‌شده شخصیت علمی استاد، علاقه عمیق ایشان به نسخه‌های خطی و میراث مکتوب اسلامی بود؛ سال‌ها مدیریت کتابخانه دانشکده الهیات دانشگاه تهران، همکاری با مراکز اسنادی و فهرست‌نگاری نسخه‌های خطی، موجب شد استاد به یکی از چهره‌های شناخته‌شده این حوزه تبدیل شود.
دقت علمی، آشنایی با متون کهن و شناخت نسخه‌های خطی، جایگاه ویژه‌ای برای ایشان در میان نسخه‌شناسان کشور پدید آورد؛ انتشار ارج‌نامه‌ای مستقل از سوی سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، گواهی روشن بر نقش برجسته استاد در پاسداری از میراث مکتوب اسلامی است.
سفرهای علمی و ارتباطات بین‌المللی
استاد حجتی همواره بر این باور بود که پژوهشگر علوم قرآن باید با مراکز علمی جهان اسلام و نسخه‌های اصیل قرآن آشنا باشد. از همین رو، در طول زندگی علمی خود به کشورهای متعددی سفر کرد و در همایش‌ها، کنگره‌ها و نشست‌های علمی بین‌المللی حضور یافت؛ سفر پژوهشی ایشان به انگلستان در سال ۱۳۵۵ و بررسی نسخه‌های کهن قرآن در کتابخانه‌ها و موزه‌های آن کشور، از نقاط درخشان کارنامه علمی ایشان به شمار می‌رود.
مطالعه مستقیم رسم‌الخط مصاحف کهن و بهره‌گیری از این مشاهدات در تحقیقات بعدی، نشان‌دهنده اهتمام استاد به پژوهش میدانی و مراجعه مستقیم به اسناد تاریخی بود؛ حضور در نشست‌های علمی کشورهای سوریه، عراق، عربستان سعودی، اردن، مراکش، هند، ترکیه، آلمان، ایتالیا، سوئد، کانادا، چین و دیگر کشورها نیز بیانگر جایگاه بین‌المللی ایشان در عرصه مطالعات قرآنی است.
تقدیرها و افتخارات علمی
جامعه علمی کشور در طول حیات استاد، بارها از خدمات علمی و فرهنگی ایشان تجلیل کرد؛ انتخاب کتاب «پژوهشی در تاریخ قرآن کریم» به عنوان کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، دریافت عنوان «استاد ممتاز دانشگاه تهران»، انتخاب به عنوان «استاد نمونه کشور»، معرفی به عنوان «خادم قرآن کریم»، انتخاب به عنوان «چهره ماندگار علوم قرآن و حدیث» و دریافت «نشان درجه یک پژوهش» از مهم‌ترین افتخارات علمی ایشان به شمار می‌رود؛ این افتخارات، بیش از آنکه نشان‌دهنده موفقیت‌های فردی باشد، بازتاب اعتماد جامعه علمی به شخصیت پژوهشی، اخلاق دانشگاهی و خدمات ماندگار استاد است.
نکوداشت‌ها؛ تکریم در زمان حیات
از ویژگی‌های ممتاز زندگی استاد آن بود که جامعه علمی، خدمات ایشان را در زمان حیات نیز ارج نهاد؛ برگزاری آیین نکوداشت در هفته پژوهش سال ۱۳۹۳، تجلیل از ایشان در دانشگاه الزهراء(س) در سال ۱۳۹۵ و انتشار ارج‌نامه اختصاصی، جلوه‌هایی از این قدرشناسی است؛ این آیین‌ها تنها مراسم تجلیل از یک استاد دانشگاه نبود؛ بلکه پاسداشت نسلی از دانشوران علوم اسلامی بود که عمر خویش را در راه اعتلای فرهنگ قرآن و آموزش عالی کشور صرف کردند.
درگذشت و بازتاب آن
در دوازدهم تیرماه ۱۴۰۴، جامعه علمی ایران یکی از برجسته‌ترین قرآن‌پژوهان خود را از دست داد. خبر درگذشت استاد دکتر سید محمدباقر حجتی، با واکنش گسترده دانشگاهیان، پژوهشگران و شخصیت‌های دینی و فرهنگی همراه شد؛ پیام‌های تسلیت حضرت آیت‌الله عبدالله جوادی آملی، وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و بسیاری از مراکز علمی و قرآنی کشور، بیانگر جایگاه رفیع ایشان در جامعه علمی ایران بود؛ اگرچه استاد از میان ما رفت، اما آثار علمی، شاگردان، اندیشه‌ها و منش اخلاقی او همچنان در فضای دانشگاهی و قرآنی کشور زنده و الهام‌بخش باقی مانده است.
میراث ماندگار
میراث استاد دکتر سید محمدباقر حجتی را نمی‌توان تنها در کتاب‌ها، مقالات یا مسؤولیت‌های دانشگاهی خلاصه کرد؛ میراث حقیقی او، نسلی از پژوهشگران، استادان و دانشجویانی است که با شیوه تحقیق، اخلاق علمی و عشق به قرآن از مکتب او بهره بردند؛ او از معدود استادانی بود که میان سنت علمی حوزه و روش دانشگاهی پیوندی استوار برقرار کرد و نشان داد پژوهش قرآنی، هنگامی به ثمر می‌نشیند که استواری منابع، دقت روش، انصاف در داوری و تواضع علمی در کنار یکدیگر قرار گیرند؛
نام استاد حجتی در تاریخ مطالعات قرآنی ایران، تنها با تألیفات و افتخاراتش ماندگار نخواهد ماند؛ بلکه بیش از هر چیز، با نسلی از شاگردان و پژوهشگرانی زنده خواهد بود که راه او را در خدمت به قرآن کریم ادامه می‌دهند.
جمع‌بندی
کارنامه استاد دکتر سید محمدباقر حجتی، تصویری روشن از پیوند دانش، اخلاق، مدیریت علمی و خدمت فرهنگی است. او نه تنها یکی از بنیان‌گذاران آموزش دانشگاهی علوم قرآن و حدیث، بلکه از حافظان میراث مکتوب اسلامی و از معماران فرهنگ پژوهش قرآنی در ایران معاصر بود. از این رو، شناخت خدمات و میراث او، در حقیقت بخشی از شناخت تاریخ تحول علوم قرآنی در دانشگاه‌های ایران است.
------------------------------------
دکتر محمد تقی دیاری. استاد تمام دانشگاه قم .
_5.jpg)
