اعجاز قرآن : صرفه (2)

بررسی قول به صرفه

قول صرفه که در قرن چهارم و پنجم در اوج خود بود در قرون بعدی متزلزل و از اعتبار آن کاسته شد و مخالفین در صحت آن تردید نمودند و برای نشان دادن سستی آن ایراد و ضعف هایی ارائه گردید؛ ضعف هایی که گرچه برخی از معتقدین(1) به صرفه بدان آگاه بودند و در پاسخ دادن به آنها، مطالبی را نیز ارائه نمودند؛ ولی پاسخها برای اقناع مخالفین، کافی به نظر نمی رسد و آن اشکال ها به ضمیمه مواردی دیگر همواره ملازم قول به صرفه بوده که به مهمترین آنها اشاره می شود:

۱. نفی اعجاز متن قرآن .

اگر اعجاز قرآن به فصاحت و بلاغت و دیگر وجوه اعجازی آن بر نگردد، بلکه صرفه و منع خداوند از آوردن مانند آن، معجزه باشد، در آن صورت قرآن کتاب خارق العاده و معجزه نخواهد بود؛(2) بلکه معجزه همان صرفه خواهد بود و اعجاز ربطی به متن قرآن نخواهد داشت؛

در این صورت قرآن کتابی معمولی و یا حداکثر کتابی تخصصی است که در ردیف بهترین کتابها قرار خواهد گرفت؛ از این جهت همانند آن وجود داشته و ارائه کتابی مانند آن امری مشکل نبوده است؛ در حالی که مسلمانان به استناد تحدی قرآن معتقدند که متن قرآن معجزه است؛ زیرا در آیات قرآن آمده است:

قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ...(3) بگو! اگر انسانها و پریان اتفاق کنند که همانند این قرآن بیاورند، همانند آن را نخواهند آورد.

----------------------------------------------------------------------------------
1-مانند «سید مرتضی» در کتاب «الذخیره» که به بیان برخی از اشکالها، ضعف ها و پاسخ آن پرداخته است.

۲. همان، ص ۲ ۳۸۲
3- اسراء، آیه ۸۸
----------------------------------------------------------------------------

آیه یاد شده، دلالت بر آن دارد که قرآن از امتیاز خاصی برخوردار است که همانند آوری آن ممکن نیست؛ انسان نیز توانایی انجام این کار را ندارد و تعبیر .. لا يأتون.... ظهور در عدم توانایی انسان و جن دارد، نه آنکه می توانند و لکن خداوند آنها را از این کار باز داشته است؛ البته معتقدین به قول صرفه، ضمن تسلیم در برابر اشکال یاد شده بر این باورند که قرآن از آن جهت که نسبت به آن منع و صرف محقق شده، معجزه است و در واقع صرفه سبب و علت اعجاز است.

2- لغویت دعوت عمومی :

با دقت و تأمل در آیات تحدی می توان به این واقعیت پی برد که قرآن از مرتبه بالایی از فصاحت بلاغت و دیگر زیبایی های کلامی و مفهومی برخوردار است که آفرینش نظیر آن از توان خارج است و اگر قرآن از چنین امتیازی برخوردار نبود دعوت عمومی قرآن امری لغو و تعبیر اتفاق و اجتماع و همراهی جن و انس برآوردن مانند آن، بیهوده می نمود؛

در حالی که خداوند با تعبیر مذکور ارزش و اهمیت قرآن را بیان داشته و می فرماید: ... لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيرًا بگو! اگر انسانها و پریان اتفاق کنند که همانند قرآن را بیاورند نمی توانند .
گر چه برخی به همراهی و پشتیبانی برخی دیگر در آیند.

اشکال مذکور گر چه در ابتدا به ذهن خطور مینماید و لکن ممکن است از طرف معتقدین به صرفه چنین پاسخ داده شود که آیه مذکور، اهتمام فراوان بر بیان عجز عمومی دارد تا بیان کند که آنها نمیتوانند مانند آن را بیاورند، اما علت آن در چیست؟ در آیه بدان تصریح نشده و بسا علت اعجاز، همان طور که ذکر شد، «صرفه باشد که البته خلاف ظاهر است.

--------------------------------------------
اعجاز قرآن . سید رضا مودب . ص 154