تاریخ حدیث ؛ مکاتیب الرسول :

نوشته‌‌های رسول‌‌خدا(ص) رسول‌‌خدا(ص)در مواردی شخصاً و یا به واسطه کاتب خاص، نامه‌‌هایی نوشته که مضمون آنها بیانگر اوامر یا توصیه‌‌هایی برای یاران و یا افراد دیگر جهت اسلام آوردن و دعوت به راه سعادت می‌‌باشد.

این مکتوبات در تاریخ ثبت شده است و شامل مکاتبه‌‌های حضرت به کارگزاران و صحابه خود یا غیرمسلمانان می‌‌باشد.

برخی مکتوبات آن قدر مفصل بوده است که از آن با عنوان «صحیفة النبی» و یا «الصحیفة الصادقه» و «صحیفة فاطمه» و ... نام برده شده است .

آخرین حادثه تاریخی دوران حیات پیامبر(ص) نیز، مربوط به اهتمام ایشان بر کتابت، درخواست قلم و دوات در آخرین لحظات عمر شریف خود بود که پاسخی بدان داده نشد. ابن‌‌عباس آن را چنین تعریف می‌‌کند:

لما اشتدّ بالنبي(ص) وجعه قال: ائتوني بكتاب اكتب لكم كتاباً لا تضلوا بعده. قال عمر: ان النبي(ص)غلبه الوجع! و عندنا كتاب اللّه حسبنا فاختلفوا و كثر اللغط قال(ص): قوموا عنّي و لا ينبغي عندي التنازع.

نامه‌‌های پیامبر(ص) را محقق ارجمند، مرحوم حضرت آیة‌‌اللّه احمدی میانجی، با عنوان مکاتیب‌‌الرسول، گرد آورده که بیش از سیصد نامه و کتاب است.

ایشان در این‌‌باره می‌‌گوید:
وصل الينا عاجلا من كتبه(ص) 316 كتاب او أزيد يعطينا درساً ضافياً حول نشر الدين و اعلاء كلمة التوحيد‌‌... و ينكشف للقراء الكرام حقيقة اخري‌‌... و هي احتفاظه(ص) لعلوم الرسالة و ذخائر النّبوة و احكام الدين ان يندرس فاملاها علي سيّدن(ع)علي فكتبه بخطه فاودعه عند أمناء آل‌‌البيت.

نامه‌‌ها و مکاتیب پیامبر(ص) موضوع‌‌های گوناگونی را دربر می‌‌گیرد؛ از جمله دعوت به اسلام، تألیف قلوب، تعلیم معالم دین و ...‌‌. در کتاب مکاتیب الرسول، موضوع نامه‌‌ها، شخص یا اشخاص و یا گروهی که برای آنان نامه و کتابی ارسال شده به ضمیمه مصادر آنها، عهود و تأمینات، اقطاعات و موضوعات مختلف، جمع‌‌آوری شده است.

در بخش دیگر به کتاب‌‌هایی که به املای پیامبر و خط علی‌‌(ع)تدوین گردیده، پرداخته شده است که نمونه‌‌هایی از آن ذکر می‌‌شود:

1. هذا كتاب من النّبي(ص)الي النجاشي عظيم الحبشه. سلام علي من اتبع الهدي و آمن باللّه و رسوله‌‌... فاني رسوله فاسلم تسلم‌...‌‌.

2. هذا كتاب من محمد رسول‌الله لخثعم‌... ان كل دم اصبتموه في الجاهليه فهو عنكم موضوع و من اسلم منكم طوعاً او كرهاً في يده حرث من خبار او عزاز‌... فله نشره و اكله‌...‌‌.

3. كتابه(ص) في جواب كتاب ابي‌سفيان قبل الخندق. بسم اللّه الرحمن الرحيم: وصل كتاب اهل الشرك و النفاق و الكفر و الشقاق و فهمت مقالتكم فو اللّه ما لكم عندي جواب الا اطراف الرماح و اشفار الصفاح فارجعوا ويلكم من عبادة الاصنام و ابشروا بضرب الحسام و بفلق الهام و خراب الديار و قلع الاثار و السلام علي من اتبع الهدي.

از نظر محققان شیعه هنگام بررسی روایات یادشده، حدیث نبوی از نخستین روزهای صدور (از زمان بعثت آن حضرت(ص) تا پس از هجرت پیامبر(ص)به مدینه به شدت ادامه یافت و تا آخرین روزهای پربرکت رسول خدا(ص) ادامه داشته و حضرت بر حفظ، فراگیری، نشر، روایت، کتابت و تدوین آن تأکید فراوان داشته و زمینه‌های لازم را برای آنها فراهم آورده است که شامل امر و توصیه بر نوشتن، املاء روایات و مکتوب بودن مطالبی برای صحابه و دیگران شود.

از طرفی حضرت رسول(ص)بیش از پنجاه کاتب حدیث داشته‌اند که برخی صحیفه یا نسخه و یا مکتوبی در مورد حدیث از او به یادگار گذاشته‌اند؛ مانند: حضرت علی‌‌(ع)، ابورافع، ابی بن کعب، جابر بن سمره، سلمان فارسی و ...‌.

معلوم است که علم‌آموزی و _ نوشتن به‌خصوص در حوزه فرهنگ دینی _ امری عقلایی بوده و پیامبر(ص) که جدای از رسالت الهی، بزرگ‌ترین عاقل نیز می‌باشد، بدان توجه کامل داشته است؛ گرچه برخی از محدثان اهل سنت، معتقدند که تدوین حدیث در دوران پیامبر(ص) ممنوع بوده است. ارزیابی این دیدگاه در بخش تاریخ حدیث اهل سنت خواهد آمد.

----------------------------------------------------------------------

تاریخ حدیث . سید رضا مودب . ص : 34