پیشینه تفسیر
پیشینه دانش تفسیر به عصر رسالت باز میگردد. براساس آیۀ «وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ؛(1) و ما این ذکر [قرآن] را بر تو نازل کردیم، تا آنچه به سوى مردم نازل شده است براى آنها روشن سازى»،
تفسیر قرآن با فرمان الهی به پیامبر اسلام(ص) آغاز شد و آن حضرت با نزول قرآن، به تفسیر معانی و مقاصد آیات میپرداخت. در روایتی از امام صادق(ع) آمده است، حکم نماز بر پیامبر(ص) نازل شد اما رکعات آن بیان نشده بود تا اینکه پیامبر(ص) جزئیات آن را بیان کرد،(2) چنانکه وقتی حکم حج نازل شد، جزئیات آن در چگونگی طواف، بیان نشده بود و پیامبر(ص) آنها را بیان داشت.
از اینرو، روایات نبوی در تفسیر آیات قرآن، بهعنوان نخستین تفسیر آیات، نزد مفسران ارزش بالایی دارند.
پس از پیامبر(ص) که نخستین مفسر برگزیده خدا بود، امیرالمؤمنین علی(ع) پیشگام و پیشتاز در تفسیر قرآن بوده است و بدین جهت او را صدرالمفسّرین نامیدهاند.
دیگر ائمه نیز مفسران برگزیده خدا و آگاه به همه معانی قرآن بوده و از همه تفاسیر پیامبر(ص) آگاهی داشتهاند.
پیشینه تفسیرنگاری نیز به آغاز عصر رسالت باز میگردد؛ زیرا از روایات فراوان، استفاده میشود که با نزول هر آیه، پیامبر اکرم(ص) تفسیر و تأویل آن را برای امیرمؤمنان علی(ع ) اِملا میفرمود و حضرت علی(ع) آن را مینوشت.
برخی صحابه و تابعین نیز به نگارش تفسیر در قرن اول هجری پرداختهاند، چنانکه ابنندیم (د.385ق) در کتاب الفهرست، نام برخی کتابهای تفسیری قرن اول را بیان داشته است، از جمله: تفسیر ابنعباس (د.68ق)، تفسیر سعید بن جبیر (د.95ق)، تفسیر عِکرِمَه (د.105ق) و تفسیر حسن بصری (د.110ق).
از اینرو، عصر رسالت، سرآغاز نگارش تفسیر است.
اما پیشینه دانش تفسیر به صورت یک مجموعه مدوّن به قرن دوم هجری باز میگردد؛ چنانکه تفاسیری مانند تفسیر منسوب به مقاتل بن سلیمان (د.150ق)، تفسیر احکام القرآن شافعی (د.204ق)، تفسیر معانی القرآن دیلمی (د.207ق) و تفسیر عبدالرزّاق صنعانی (د.211ق) از این دوره هستند.
بدین جهت، برخی از این دوره با نام «دوره تدوین تفسیر» یاد میکنند. پس از این دوره، با تألیف کتاب جامع البیان طبری (د.310ق) تفسیرنگاری وارد مراحل جدیدی شد و تاکنون که بیش از 3 هزار تفسیر بر قرآن نوشته شده، ادامه پیدا کرده است.
---------------------------------------------------------------------------------
1- نحل ، 44
2- کلینی ، الکافی ، ج 1 ، ص 286
-------------------------------------------------------------------------
کتاب روشهای تفسیری . سید رضا مودب و محمد رضا عزتی . ص 15 و 16 . ( چاپ ششم )
ر
