مبانی تفسیر قران : انواع و اقسام

مبانی تفسیر که همانپیش فرض های بنیادین مفسّران در تفسیر قرآن است، دارای انواع و اقسامی است، مانند » « و ... . در این فصل به اختصار به هر یک از اقسام ذکر شده، اشاره می شود:
مبانی مشترک و مختص
مبانی مشترک شامل ان مبانی است کهئ همه یا غالب مفسران فریقین ان را پذیرفته اند مانند ک وحیانی بودن الفاظ قران ، امکان فهم قران و... . در بخش های بعدی به تفصیل به اهم این مبانی میپردازیم .
مقصود از مبانی مختص دیدگاههایی است که مفسّران در پذیرش یا نفی آنها با یکدیگر دچار اختلاف هستند و هر کدام در خصوص آنها مبنایی خاص دارند. در اینجا، به مواردی از مبانی مختص اشاره می شود
مبانی کلامی : شامل مبانی است مقصود از مبانی کلامی آن دسته از اصول اعتقادی مفسّر است که سبب تمایز فرق مذهبی می شود و در آرای تفسیری او تأثیر می گذارد. مفسّران امامیه بر اساس مبانی فکری و عقیدتی خود، اعتقاداتی دارند که در تفسیر آنان مؤثر است، مانند حجیت قول، فعل و تقریر معصومین صلى الله علیه وسلم که بر اساس آن، سنت معصومین و به ویژه روایات تفسیری امامان معصوم را بهترین نوع تفسیر می دانند؛ هـم چنان که مفسّران اهل سنت نیز بر اساس مبانی اعتقادی خود، معتقد به حجیت قول صحابه و تابعیان هستند، یا مفسّران معتزلی به خصوص بر اساس مبانی فکری خویش، جایگاه خاصی برای عقل قائل هستند؛ بر خلاف اشاعره که بـرای عـقـل، نقش چندانی در تفسیر قائل نیستند.

2- مبانی روشی
مفسّران به جهت تفاوت روش در تفسیر، دارای مبانی روشی متمایزی هستند.این مبانی عبارتند از: مبانی تفسیر قرآن با قرآن، مبانی تفسیر روایی، مبانی تفسیر عقلی، مبانی تفسیر عرفانی و ... . مفسّران بر اساس مبانی خاص خود، ناگزیر به پذیرش روشی خاص در تفسیر هستند و با تغییر مبنا، روش آنها نیز تغییر میکند، یا با پذیرش چند روش یا روش جامع در تفسیر، ناگزیر به پذیرش یا نفی برخی از مبانی هستند. برای مثال علامه طباطبایی که معتقد به تفسیر قرآن به قرآن است، برای تثبیت روش خود، مبانی خاصی را پذیرفته است، مانند تناسب آیات در درون سوره ها. ایشان در پرتو این رویکرد نو، در تفسیر آیات سوره ها، مبنا و روش خاصی دارند.
3- مبانی گرایشی
مفسّران پس از تعیین روش خود در تفسیر، غالباً گرایش خاصی در تفسیر دارند که آن نیز برخاسته از رویکرد و مبانی پذیرفته آنهاست، مانند مبانی تفسیر کلامی، مبانی تفسیر فقهی، مبانی تفسیر لغوی، مبانی تفسیر تربیتی، مبانی تفسیر ادبی، مبانی تفسیر اجتماعی، مبانی تفسیر فلسفی، مبانی تفسیر علمی و ... . مفسّران با توجه به مبانی پذیرفته شده خود، در تفسیر آیات قرآن معمولا، گرایشی را دنبال می کنند که متمایز با یکدیگر است.
4- مبانی صدوری :
مربوط به چگونگی صدور آیات قرآن است و با اثبات روشمند آنها، صدور قرآن از طرف خداوند متعال قطعی می گردد، مانند قدسی بودن و الهی بودن الفاظ و کلمات قرآن، قرائت واحد، سلامت قرآن از تحریف و ....
5- مبانی دلالی
مقصود از مبانی دلالی، دیدگاه مربوط به چگونگی فهم و تفسیر قرآن است، مانند قابل فهم بودن قرآن، استقلال دلالی قرآن، ساختار چندمعنایی قرآن و ... از مبانی صدوری به مبانی مربوط به قالب متن و از مبانی دلالی به مبانی مربوط به مدلول متن نیز تعبیر شده است.
با توجه به انواع مبانی یاد شده، مفسران بر اساس رویکردهای اعتقادی، روشی و... در تفسیر دارای مبانی خاص خود هستند و همین امر آنها را از یک دیگر متمایز می سازد، مانند مبانی تفسیری طبرسی در مجمع البیان یا مبانی تفسیری زمخشری در الکشاف. وی بر اساس دیدگاه کلامی - معتزلی و بر اساس اصول و باورهای خاص، آیات کلامی را تفسیر می نماید، یا مبانی تفسیری علامه طباطبایی در المیزان که بر اساس و اسلوب خاصی استوار است. برخی از مبانی قطعی و بعضی دیگر از آنها ظنی است. مقصود از مبانی قطعی آن مبانی است که مستندات علمی داشته و در آن تردیدی نبوده است، مانند الهی بودن الفاظ و عبارات قرآن، ساختار چندمعنایی قرآن، جایگاه روایات در تفسیر و ...؛ برخلاف مبانی ظنی که در همه موارد، مستندات آن قطعی نیست و همه مفسران آنها را نپذیرفته اند و در چگونگی یا قلمرو آن در مواردی، تردیدهایی شده است، مانند منابع تفسیر، زبان قرآن، چگونگی فهم و فرآیند فهم قرآن، استقلال دلالی قرآن و ....
هر یک از مفسران، اعم از آن که معتقد به مبانی مشترک یا مختص در تفسیر باشند و از مبانی خاصی در اعتقادات یا روشها یا گرایش های تفسیری برخوردار باشند، برخی از مبانی آنها قطعی و بعضی دیگر ظنی بوده است. مبانی ظنی در صورتی برای مفسران مهم بوده که در آن خصوص، مبانی قطعی حاصل نشده و در این صورت، چنین ظنونی در جایگاه یقین قرار گرفته است.

اهم مبانی تفسیر :
مبانی تفسیر قرآن، چنان که گذشت، انواع و اقسامی دارد و تحلیل مستقل هر یک بر اساس تقسیمات مذکور با مبانی خاص مفسران، پژوهش مستقلی می طلبد. در ادامه به اختصار به اهم مبانی تفسیر بر اساس ترتیب منطقی آنها پرداخته می شود که در یکدیگر مؤثرند و برخی بر دیگری مقدم می باشند و می تواند شامل مبانی مشترک و مختص، مبانی قطعی و ظنی، مبانی صدوری و دلالی باشد. نخست مبانی صدوری و پس از آن مبانی دلالی را تحلیل و بررسی می کنیم.
اهم مبانی تفسیر قرآن، می تواند شامل موارد ذیل باشد: قدسی بودن ، نص و قرائت واحد قران ، امکان و جواز تفسیر ، حجیت ظواهر قرآن ، نیاز مخاطبان قران به تفسیر و بررسی علل آن ، ساختار چند معنایی قران ، زبان قرآن ، منابع تفسیر ، انسجام و پیوستگی آیات ، جامعیت قران .

----------------------------------------------------------------
کتاب مبانی تفسیر قرآن . سید رضا مودب ص45