يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي ( بخش دوم )

بخش دوم

استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي و شكل گيري آموزش دانشگاهي علوم قرآن و حديث در ايران

درآمد

تحولات آموزش عالي ايران در دهه هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، نيازمند بازنگري در ساختار رشته هاي علوم اسلامي و بازتعريف نسبت ميان ميراث علمي حوزه هاي علميه و نظام دانشگاهي بود. در اين ميان، علوم قرآن و حديث بيش از بسياري از
رشته هاي ديگر نيازمند تدوين برنامه هاي آموزشي، تأليف منابع درسي، تربيت استاد و سامانبخشي به هويت علمي خود بود.

در چنين فضايي، استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي نقشي بنيادين و ماندگار ايفا كرد؛ نقشي كه آثار آن تا امروز در دانشگاه هاي كشور استمرار يافته است؛ ايشان از نخستين استاداني بود كه با شناخت عميق از سنت حوزوي و تجربه دانشگاهي، در
بنيانگذاري و توسعه رشته علوم قرآن و حديث در دانشگاه تهران پس از انقلاب اسلامي مشاركت فعال داشت. اين اقدام، صرفاً ايجاد يك رشته دانشگاهي نبود، بلكه آغاز شكل گيري جرياني علمي بود كه مطالعات قرآني را از قالب درسهاي پراكنده
خارج ساخت و به دانشي مستقل، نظام مند و دانشگاهي تبديل كرد.

از سنت حوزوي تا نظام دانشگاهي زندگي علمي استاد حجتي، آميزهاي از دو سنت علمي بزرگ ايران بود؛ نخست، آموزش كلاسيك حوزه هاي علميه و دوم، نظام نوين آموزش دانشگاهي. اين ويژگي ممتاز سبب شد كه ايشان بتواند نيازهاي هر دو نظام را به درستي درك كند و در انتقال ميراث علوم اسلامي به فضاي دانشگاه، رويكردي روشمند و علمي در پيش گيرد؛ آشنايي عميق استاد با متون كلاسيك علوم قرآن، حديث، تفسير، كلام، فلسفه و ادبيات عرب، در كنار تجربه سالها تدريس و پژوهش دانشگاهي، او را به يكي از مؤثرترين چهره هاي علمي در ساماندهي آموزش علوم قرآني تبديل كرد.

وي همواره بر اين باور بود كه آموزش دانشگاهي نبايد از منابع اصيل اسلامي فاصله بگيرد و در عين حال، پژوهش قرآني نيز بايد از روشهاي علمي و نقد روشمند بهرهمند شود.

بنيانگذاري رشته علوم قرآن و حديث

يكي از مهمترين خدمات استاد دكتر حجتي، مشاركت مؤثر در بنيانگذاري رشته علوم قرآن و حديث در دانشگاه تهران پس از پيروزي انقلاب اسلامي است. اين رشته، به تدريج به يكي از مهمترين شاخه هاي علوم اسلامي در دانشگاه هاي كشور تبديل
شد و زمينه تربيت هزاران دانشجو، پژوهشگر و عضو هيئت علمي را فراهم ساخت؛ استاد حجتي در طراحي سرفصل هاي آموزشي، معرفي منابع درسي، تربيت استادان جوان و هدايت پايان نامه هاي تحصيلات تكميلي نقشي مؤثر داشت. آثار تأليفي ايشان نيز در همين راستا پديد آمد و بسياري از آنها به منابع اصلي تدريس در دانشگاهها تبديل شد.

كلاس درس؛ مدرسه پژوهش

براي استاد حجتي، كلاس درس صرفاً محل انتقال اطلاعات نبود، بلكه كارگاهي براي آموزش روش تحقيق و پرورش انديشه به شمار ميرفت. شيوه تدريس ايشان بر استناد به منابع اصيل، تحليل انتقادي، مقايسه ديدگاهها و تشويق دانشجويان به مراجعه
مستقيم به متون اصلي استوار بود ؛ دانشجويان ايشان به خوبي به ياد دارند كه استاد همواره آنان را از نقل هاي غيرمستند برحذر مي داشت و بر مراجعه به منابع نخستين، دقت در نقل اقوال و رعايت امانت علمي تأكيد ميكرد. اين رويكرد، نسلي از پژوهشگران را تربيت كرد كه تحقيق را نه گردآوري مطالب، بلكه فرايندي علمي و مسئولانه ميدانستند.

پيوند آموزش و پژوهش

يكي از ويژگيهاي ممتاز فعاليت هاي علمي استاد، پيوند ميان تدريس و پژوهش بود. بسياري از آثار ارزشمند ايشان، حاصل سالها تدريس در دانشگاه و پاسخ به نيازهاي واقعي دانشجويان بود. كتابهايي چون پژوهشي در تاريخ قرآن كريم، اسباب النزول و تاريخ قرائات قرآن كريم تنها آثار تأليفي نبودند، بلكه به منزله منابع آموزشي استاندارد، خلأ موجود در آموزش دانشگاهي علوم قرآن را برطرف ساختند؛ همچنين اهتمام استاد به نسخه هاي خطي، فهرست نگاري، مطالعه تاريخ مصحف و بررسي ميراث مكتوب اسلامي، افق تازهاي را در مطالعات قرآني دانشگاهي گشود و دانشجويان را با اهميت پژوهش هاي اسنادي و تاريخي آشنا ساخت.

نقش استاد در تربيت نسل قرآن پژوهان

شايد ماندگارترين ميراث استاد حجتي را بايد در شاگردان فراواني جستوجو كرد كه امروز در دانشگاه ها، حوزههاي علميه و مراكز پژوهشي كشور به تدريس و تحقيق مشغولاند. بسياري از آنان نخستين تجربه پژوهش دانشگاهي خود را زير نظر ايشان
آغاز كردند و از دقت علمي، اخلاق پژوهش و شيوه نقد منصفانه او درس آموختند استاد، دانشجويان را تنها به نگارش پايان نامه تشويق نميكرد، بلكه آنان را با شيوه انديشيدن، پرسشگري و مسئوليت علمي آشنا مي ساخت. از اين رو، نقش ايشان در تربيت سرمايه انساني علوم قرآني، كمتر از آثار مكتوبش نيست.

جايگاه استاد در تاريخ مطالعات قرآني معاصر

اگر تاريخ مطالعات قرآني دانشگاهي در ايران معاصر نوشته شود، نام دكتر سيد محمدباقر حجتي بيترديد در شمار معماران اين جريان علمي خواهد بود. وي از نسلي بود كه توانست ميان سنت اصيل حوزه هاي علميه و روشهاي علمي دانشگاه پلي
استوار برقرار كند و الگويي از پژوهش قرآني ارائه دهد كه هم بر ميراث اسلامي تكيه دارد و هم از روشهاي علمي روز بهره ميگيرد؛ از همين رو، تأثير استاد تنها در آثار و مسئوليت هاي دانشگاهي او خلاصه نميشود، بلكه در شكل گيري هويت علمي
رشته علوم قرآن و حديث، در تربيت نسل هاي متعدد قرآن پژوه و در نهادينه شدن فرهنگ پژوهش مستند و روشمند نيز آشكار است.

----------------------------------------------------------------------------------------

در سايه سار قرآن؛ يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي (ت١٣١١–م١٤٠٤ش) محمدتقي دياري بيدگلي.دانشگاه قم .

جمع بندي

بررسي كارنامه علمي استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي نشان ميدهد كه نقش ايشان در آموزش عالي ايران، فراتر از يك استاد دانشگاه يا مؤلف آثار علوم قرآني بود. او از پايه گذاران جريان نوين مطالعات قرآني در دانشگاه به شمار مي آيد؛ جرياني كه
با اتكا بر منابع اصيل اسلامي، روش تحقيق علمي و تربيت پژوهشگران متعهد، مسير تازهاي را در مطالعات قرآن و حديث گشود. استمرار اين ميراث علمي در دانشگاه هاي كشور، گوياترين گواه بر ماندگاري خدمات اوست.