یاد نامه استاد قرزانه دکتر سید محمد باقر حجتی (بخش سوم)

بخش سوم

آثار، تأليفات و ميراث علمي استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي

درآمد

پژوهش هاي قرآني معاصر ايران، در نيمه دوم قرن چهاردهم هجري شمسي، شاهد ظهور نسلي از انديشمندان بود كه كوشيدند ميراث كهن علوم قرآن را با نيازهاي آموزش دانشگاهي پيوند زنند.

در ميان اين نسل، استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي جايگاهي ممتاز دارد. آثار علمي ايشان صرفاً مجموعهاي از تأليفات دانشگاهي نيست، بلكه بخشي از تاريخ شكل گيري آموزش آكادميك علوم قرآن در ايران را تشكيل ميدهد؛ بخش عمده آثار استاد در پاسخ به نيازهاي آموزشي دانشگاه، خلأ منابع درسي و ضرورت بازخواني ميراث علوم قرآني پديد آمد.

از همين رو، بسياري از كتابهاي ايشان طي چند دهه، به عنوان منابع اصلي يا كمكي در مقاطع كارشناسي، كارشناسي ارشد و دكتري علوم قرآن و حديث مورد استفاده قرار گرفت.

١. پژوهشي در تاريخ قرآن كريم، نقطه عطف تاريخنگاري قرآن است؛

اين كتاب را بايد از نخستين « پژوهشي در تاريخ قرآن كريم » بي ترديد، مشهورترين و اثرگذارترين اثر استاد، كتاب آثار جامع فارسي در حوزه تاريخ قرآن دانست كه با رويكردي علمي، مستند و دانشگاهي نگاشته شد؛ اثر، مهمترين مباحث مربوط به نزول قرآن، كتابت وحي، جمع و تدوين مصحف، تاريخ مصاحف، رسمالخط قرآن، قرائات، كتابت مصحف در دوره هاي مختلف و صيانت الهي از قرآن را با استناد به منابع معتبر اسلامي بررسي ميكند؛ امتياز بزرگ كتاب آن است كه مؤلف تنها به نقل اقوال اكتفا نكرده، بلكه با مقايسه منابع شيعه و اهل سنت،ديدگاههاي مختلف را تحليل و نقد كرده است.

همين ويژگي موجب شد كتاب، سالها به عنوان متن درسي دانشگاههاي كشور تدريس شود و در سال ١٣٦٣ نيز عنوان كتابسال جمهوري اسلامي ايران را به دست آورد.

٢ .تاريخ قرائات قرآن كريم

يكي ديگر از آثار شاخص استاد، كتاب « تاريخ قرائات قرآن كريم » است؛ اين اثر به يكي از تخصصيترين شاخه هاي علوم قرآن مي پردازد؛ دانشي كه بدون آشنايي با آن، فهم تاريخ مصحف و سير انتقال قرآن امكان پذير نيست؛ استاد در اين كتاب، ضمن معرفي پيدايش قرائات، قاريان بزرگ، قرائات سبع و عشر، معيارهاي پذيرش قرائت و نقش قرائات در تفسير
قرآن، كوشيده است مباحث دشوار اين دانش را با زباني روشن و آموزشي عرضه كند.

٣ .اسباب النزو ل

کتاب اسباب النزول حاصل دغدغه استاد نسبت به يكي از مهمترين ابزارهاي فهم قرآن است؛ در اين اثر، ضمن معرفي مفهوم سبب نزول، اعتبار روايات، شيوه نقد اخبار و تأثير شناخت فضاي نزول بر تفسير آيات، تلاش شده است خواننده با روش صحيح بهره گيري از روايات اسباب نزول آشنا شود؛ از ويژگيهاي اين كتاب، توجه مؤلف به ارزيابي سندي و تاريخي روايات و پرهيز از پذيرش بيدليل گزارشهاي ضعيف است.

4.ميثاق در قرآن

اين كتاب نمونهاي از مطالعات موضوعي استاد در قرآن كريم است؛ استاد با گردآوري همه آيات مرتبط با عهد و میثاق تصويري جامع از مفهوم پيمان الهي، مسؤوليت انسان، وفاداري به عهد و رابطه اين آموزه با نظام اخلاقي و اجتماعي اسلام ارائه ميكند؛ اثر، نمونه هاي موفق از تفسير موضوعي قرآن به شمار ميآيد

5- آداب تعليم و تعلم در اسلام

اين اثر، ترجمه و تحقيق كتاب ارزشمند « منية المريد في آداب المفيد و المستفيد » شهيد ثاني است؛ اهميت كار استاد تنها در ترجمه متن نيست، بلكه توضيحات، تعليقات و تطبيق آموزههاي تربيتي كتاب با نظام آموزش معاصر، آن را به يكي از منابع مهم اخلاق دانشگاهي تبديل كرده است؛ شايد بتوان گفت روحيه اخلاقي استاد در كلاس درس، بازتاب عملي همين اثر ارزشمند بود.

6- .ترجمه و معرفي « تفسير كاشف»

علاقه استاد به معرفي آثار تفسيري معاصر، در ترجمه و معرفي بخ شهايي از تفسير كاشف نيز آشكار است؛ اين اقدام، علاوه بر آشنا كردن دانشجويان با يكي از تفاسير نوگراي شيعي، نشان دهنده اهتمام ايشان به گسترش ادبيات تفسيري فارسي است.

7 - نسخه شناسي و فهرست نگاري

كمتر كسي استاد حجتي را تنها به عنوان قرآن پژوه مي شناسد؛ در حالي كه بخش مهمي از فعاليتهاي علمي ايشان در حوزه نسخه شناسي و فهرستنگاري نسخه هاي خطي سپري شده است؛ سالها مديريت كتابخانه دانشكده الهيات دانشگاه تهران و همكاري با كتابخانه هاي معتبر، تجربهاي كم نظير براي استاد فراهم آورد؛ ثمره اين تجربه، نگارش و همكاري در تدوين فهرستهاي علمي نسخههاي خطي و معرفي ميراث مكتوب اسلامي بود؛ حوزهاي كه موجب انتشار ارجنامه مستقل ايشان از سوي سازمان اسناد و كتابخانه ملي ايران شد.

8- .مقالات علمي

در كنار كتابها، استاد ده ها مقاله پژوهشي در موضوعاتي چون:
تاريخ قرآن
علوم قرآن
قرائات
تفسير
نسخه شناسي
تعليم و تربيت اسلامي
كتابداري
روش تحقيق
منتشر كرد كه بسياري از آنها هنوز از منابع ارزشمند پژوهشگران به شمار ميرود.

ويژگيهاي روش علمي استاد

مرور آثار استاد، چند ويژگي مشترك را آشكار ميسازد:

اتكاي كامل به منابع اصيل اسلامي؛ مراجعه مستقيم به متون كهن عربي؛ نقد منصفانه ديدگاهها؛ پرهيز از داوريهاي شتابزده؛ نثر علمي، روان و آموزشي؛ توجه به نيازهاي واقعي آموزش دانشگاهي؛ جمع ميان سنت حوزوي و روش تحقيق دانشگاهي .

اين ويژگيها سبب شد آثار استاد، با گذشت چند دهه، همچنان اعتبار علمي خود را حفظ كنند.

جمع بندي :

كارنامه علمي استاد دكتر سيدمحمدباقر حجتي، تنها مجموعه اي از كتابها و مقالات نيست؛ بلكه بازتاب انديشه پژوهشگر است كه تمام عمر خود را در خدمت قرآن كريم، آموزش دانشگاهي و تربيت نسل جديد قرآن پژوهان سپري كرد. آثار او،خلأهاي آموزشي علوم قرآن را در روزگار خود پر كرد و در شكل گيري ادبيات دانشگاهي اين رشته سهمي ماندگار داشت.
از اين رو، ميراث علمي استاد را بايد بخشي از تاريخ تحول مطالعات قرآني معاصر ايران دانست؛ ميراثي كه همچنان الهام بخش پژوهشگران و دانشجويان اين عرصه است.

--------------------------------------------------------------

در سايه سار قرآن؛ يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي (ت١٣١١–م١٤٠٤ش) محمدتقي دياري بيدگلي.دانشگاه قم .