يادداشت

د: عقل و قاعده لطف :

عقل نیز حکم می کند که بر طبق قاعده لطف، وحی از هر گونه دخالت شیطان مصون بماند تا هدف نزول که هدایت است، محقق شود.

ه : خرافی بودن غرانیق :

عموم مفسران فریقین، به ویژه مفسران شیعه، دخالت شیطان را نادرست دانسته و غرانیق را یک اسطوره ذکر کرده اند که در اینجا به برخی از اقوال آنها اشاره می شود.

آیة الله معرفت در این مورد از قصه ورقة بن نوفل یاد میکند و آن را اسطوره خرافی می داند؛ زیرا پیامبر را برتر از آن می داند که به هنگام وحی، دچار تزلزل و تردید گردد. او انسان کامل و معصوم است و محتوای قصه نیز بر عدم صحت آن دلالت دارد.

تعریف مصطلح الحديث يا علم الدرايه

علم الدرایه همچنان که اشاره شد در، اصطلاح آن دانشی است که از کیفیت حالات سند حدیث متن، آن چگونگی فرا گرفتن و آداب نقل حدیث، گفتگو می‌نماید.

شیخ بهایی می‌گوید: «هو علم يبحث عن سند الحديث و متنه و كيفية تحمله و آداب نقله» (1) و شهید ثانی می‌فرماید: «علم يبحث فيه عن متن الحديث و سنده و طرقه من صحيحها و سقيمها و عليلها و ما يحتاج اليه ليعرف المقبول منه من المردود» (2)

یعنی علمی است که در آن از متن حدیث و سند و طرق آن بحث می‌کند که مربوط به روایت صحیح و غیر صحیح و ضعیف است، می‌شود و همینطور، بحث از هر آن چیزی است که در آن علم، مورد نیاز

مصادر تفسیری شیعه و اهل‌سنت:
چنان‌که در مباحث پیشین اشاره شد، روش تفسیری به فرایندی اطلاق می‌شود که مبتنی بر منبع باشد. از این‌رو، مصادر تفسیری، نقش مهمی در تعیین روش‌های تفسیری دارند. مفسران شیعه با پیروی از اهل‌بیت و التزام به روش تفسیری ایشان، نخست قرآن و سپس روایات معصومان و عقل را مهم‌ترین منابع تفسیر دانسته و با استناد به آنها، به تفسیر آیات قرآن پرداخته‌اند.

تفسیر سوره حمد حضرت امام خمینی :

تنبيهٌ و نكتةٌ
بدان كه در وجه تقديم إيّاكَ نَعْبُدُ بر إيّاكَ نَسْتَعين، با آنكه به حسب قاعده بايد «استعانت» در عبادت مقدّم بر خود «عبادت» باشد، گفته‏ اند كه «عبادت» بر «استعانت» مقدّم شده، نه بر «اعانت»؛ و گاهى اعانت بى‏ استعانت شود؛ و نيز چون اين دو به هم مرتبط هستند، در تقديم و تأخير فرقى نكند، كَما يُقالُ: قَضيْتَ حَقّى فَأَحْسَنْتَ الَىَّ و احْسَنْتَ الىَّ فَقَضَيْتَ حَقّى؛ «1» و نيز استعانت براى عبادتِ مستأنفه است نه عبادت واقعه؛ و برودت اين وجوه بر ارباب ذوق پوشيده نيست.

بخش دوم

استاد دكتر سيد محمدباقر حجتي و شكل گيري آموزش دانشگاهي علوم قرآن و حديث در ايران

درآمد

تحولات آموزش عالي ايران در دهه هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، نيازمند بازنگري در ساختار رشته هاي علوم اسلامي و بازتعريف نسبت ميان ميراث علمي حوزه هاي علميه و نظام دانشگاهي بود. در اين ميان، علوم قرآن و حديث بيش از بسياري از
رشته هاي ديگر نيازمند تدوين برنامه هاي آموزشي، تأليف منابع درسي، تربيت استاد و سامانبخشي به هويت علمي خود بود.

اثر

اثر در لغت به معني نتيجه و بازمانده شي ء و علامت و روايت نمودن آمده است و
گفته شده : اثرت الحديث، يعني حديث را روايت نمودم ؛

و در اصطلاح گروهي از محدّثين شيعه، اعم از حديث و خبر دانسته شده و شامل کلام غيرمعصوم نيز شده مانند: مامقاني که مي گويد « اّنه اعمّ من الخبر و الحديث مطلقا »

او پس از ذکر اقوال ديگر، قول اول را که همان عموميت اثر است، برمي گزيند (1 )و شهيد ثاني نيز آن را بهتر مي داند (٢)؛ ولي در نزد غالب محدثين اهل سنت، مانند صبحي صالح و دکتر عجاج و ... به نظر مي آيد که اثر، مرادف خبر و حديث شناخته شده است .

نزول قرآن . گستره موضوع (3)

آيا بر اساس اعتقاد عده‌اى از عالمان اهل سنت، حروف ديگرى كه قرآن بر آنها نازل شده ولى بر اساس آنها كتابت نشده، نسخ شده‌اند؟

آيا مى‌توان سخن طحاوى، عالم قرن سوم اهل سنت را پذيرفت‌؟ آنجا كه مى‌گويد: سبعة احرف مخصوص نخستين روزهاى نزول قرآن بوده كه با هدف عجز مردم از قرائت قرآن نازل شده است؛ سپس در ادامۀ نزول، به علت رفع ضرورت نزول قرآن، نزول واحد بوده و آيات نازل‌شده بر هفت حرف قبلى نيز به يك حرف بازگشته‌اند. (1)

در سايه سار قرآن؛ يادنامه استاد فرزانه دكتر سيد محمدباقر حجتي (ت١٣١١–م١٤٠٤ش )

محمدتقي دياري بيدگلي. استاد دانشگاه قم

ديباچه :

تاريخ دانش و فرهنگ اين سرزمين، همواره مرهون عالماني است كه عمر خويش را در راه فهم، تعليم و ترويج معارف الهي صرف كرده اند؛ مرداني كه نه تنها با آثار علمي خويش، بلكه با منش، اخلاق، شيوه تدريس و تربيت شاگردان، مكتبي ماندگار
بنيان نهاده اند.

اجازه حدیث و روایت ، عبارت است از اين که استاد و شيخ حديث به شاگرد و راوي خود، اجازه بـرنقل حديثي را بدهد. ... طريـق اجـازه ميـان محـدّثان فـريقين رايـج بـوده و هـست و هـر اسـتادي،اجازه هايي را براي اشخاص به صورت خاص يا عام، صادر مي نموده اند تـا آنها مُجاز باشند که احاديثي از آنان روايت کنند.

اجازه نيز داراي مراتب متعدّدي است؛ زيرا گـاهي بـا قـول صـريح و گـاهي
غيرصريح، مانند اشاره و کتابت و گاهي فرد مورد اجازه، خاص اسـت و معـيّن و
گاهي غيرمعيّن و عام و گاهي در کتاب خاصي و گاهي در همـه کتـابهـا و لـذا اقسام فراواني را ميتواند دارا باشد. ( 1)

و ما و ملتهاى مظلوم دنيا مفتخريم كه رسانه ‏هاى گروهى و دستگاههاى تبليغات جهانى، ما و همه مظلومان جهان را به هر جنايت و خيانتى كه ابرقدرتهاى جنايتكار دستور مى‏دهند متهم مى‏كنند.

كدام افتخار بالاتر و والاتر از اينكه امريكا با همه ادعاهايش و همه سازوبرگهاى جنگ ى‏اش و آن همه دولتهاى سرسپرده‏اش و به دست داشتن ثروتهاى بى‏پايانِ ملتهاى مظلوم عقب‏افتاده و در دست داشتن تمام رسانه‏هاى گروهى، در مقابل ملت غيور ايران و كشور حضرت بقية اللَّه- ارواحنا لمقدمه الفداء- آن چنان وامانده و رسوا شده است كه نمى‏داند به كه متوسل شود!