يادداشت

«صرفه، در اعجاز قرآن» از جمله وجوهى كه سابقه طولانى دارد و در اعجاز قرآن بدان پرداخته شده، اعتقاد بر «صرفه» در مورد اعجاز قرآن است.

به نظر مى‏رسد اين قول از نخستين وجوهى است كه در بين دانشمندان اسلامى مورد بحث و گفتگو بوده و درباره آن بررسى و نقدهاى فراوان واقع شده است. در قرن چهارم و پنجم هجرى، اين اعتقاد، مورد توجه بسيارى بوده و به عنوان نظريه معروف‏ صرفه (1)در اعجاز قرآن، جاى خود را تثبيت نموده، اما در قرون بعد، عده‏ اى آن را متزلزل دانسته و در اعتبار آن ترديد نموده‏ اند.

يَوْمَ تَأْتي‏ كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها :

از دیگر توصیف های خاص در مورد جهان آخرت تعبیر: «يَوْمَ تَأْتي‏ كُلُّ نَفْسٍ تُجادِلُ عَنْ نَفْسِها وَ تُوَفَّى كُلُّ نَفْسٍ ما عَمِلَتْ وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ»؛ (به ياد آوريد) روزى را كه هر كس (در فكر خويشتن است؛ و تنها) به دفاع از خود برمى‏خيزد؛ و نتيجه اعمال هر كسى، بى‏كم و كاست، به او داده مى‏شود؛ و به آنها ظلم نخواهد شد .(1)

امالی پیامبر (ص)

حضرت رسول(ص) در مواردی خود به املای روایت پرداخته (1)و صحابه بزرگواری هم‌‌چون علی‌‌(ع) آن را تدوین می‌‌کرده‌‌اند که میراث گران‌‌قدر صحیفة‌النبی؛ (2) کتاب علی‌‌و ... از مصداق‌‌های آن شمرده شده است و ائمه از آن چنین تعبیر کرده‌‌اند:

انها صحيفة طولها سبعون ذراعاً و انّ رسول‌‌الله ( ص) قد أملاها علي الامام علي‌‌(ع) فكتبها بخطّه و انّه اول كتاب جمع فيه العلم علي عهد رسول‌‌الله و ان الائمة الاثني عشر من ذريته‌‌ يتوارثون ذلك الكتاب. (3)
-------------------------------------------------
1- الذریعة الی تصانیف الشیعه ج‌‌2، ص‌‌306؛ تدوین السنة الشریفه، ص‌‌62.

بَابُ مَنْ يَتَعَلَّمُ الْقُرْآنَ بِمَشَقَّةٍ

1- عِدَّةٌ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ وَ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنْ جَمِيلِ بْنِ صَالِحٍ عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ إِنَّ الَّذِي يُعَالِجُ الْقُرْآنَ «2» وَ يَحْفَظُهُ بِمَشَقَّةٍ مِنْهُ وَ قِلَّةِ حِفْظٍ لَهُ أَجْرَانِ.

فضيل بن يسار گويد: از حضرت صادق عليه السّلام شنيدم كه ميفرمود: كسى كه در باره قرآن رنج كشد و بسختى و كم حافظه‏گيش آن را حفظ كند دو اجر دارد.

فصل در معالجه مفاسد اخلاقيه‏

هان اى عزيز، از خواب بيدار شو. از غفلت تنبه پيدا كن و دامن همت به كمر زن، و تا وقت است فرصت را غنيمت بشمار، و تا عمر باقى است و قواى تو در تحت تصرف تو است و جوانى برقرار است و اخلاق فاسده بر تو غالب نشده و ملكات رذيله‏ بر تو چيره نگرديده، چاره‏ اى كن و دوايى براى رفع اخلاق فاسده و قبيحه پيدا كن و راهى براى اطفاء نائره شهوت و غضب پيدا نما.

فصل سوم :

قدسی بودن قرآن :

نخستین مبانی مفسّران، منزلت آسمانی قرآن و قدسی بودن آن است. مقصود از قدسی بودن قرآن، آن است که قرآن از طرف خداست و بشـر و دیگر مخلوقات، هیچگونه دخالتی در ایجاد آن ندارند و حق است و باطلی در آن راه ندارد؛ قـداست داشتن به معنای پاک و مطهر بودن نیز می باشد، به گونه ای که نقدی در آن وارد نمی شود، برخلاف متون غیر مقدس که نقدپذیرند.

ضرورت و اهمیت روش‌ها و گرایش‌های تفسیری

اهمیت روش‌ها و گرایش‌های تفسیری به منزله اهمیت دانش تفسیر است؛ چراکه برای کشف مفاد استعمالی و مقاصد آیات قرآن، استفاده از روش‌ها و گرایش‌های تفسیری، اجتناب‌ناپذیر است.
ضرورت و اهمیت روش‌ها و گرایش‌های تفسیری را می‌توان در موارد ذیل خلاصه کرد:

1. معانی عمیق، دلالت‌های باطنی، ساختار و نزول تدریجی آیات قرآن، اقتضا می‌کنند که برای کشف مفاد استعمالی و مقاصد آیات، از روش‌ها و گرایش‌های تفسیری مختلف استفاده شود. برای مثال، نزول تدریجی و ساختار پراکنده آیات قرآن اقتضا می‌کنند تا برای تفسیر برخی آیات، از روش تفسیریِ قرآن به قرآن استفاده شود؛

تنبيه ادبى‏

در تفاسير متداوله كه ديديم، يا از آنها نقل شده، «دين» را به معناى جزا و حساب دانسته ‏اند و در كتب لغت نيز به اين معنى ذكر شده و به قول شعراى عرب، استشهاد شده، مثل قول شاعر:

وَ اعْلَمْ بِانَّكَ ما تَدينُ تُدَانُ؛ «3»

و قول منسوب به شهل بن ربيعة:

وَ لَم يَبْقَ سِوَى العُدْوانِ، دنّاهُمْ كَما دانُوا؛ «4»

و گفته اند «ديّان» كه از اسماى الهيّه است، نيز به همين معنى است؛ و شايد مراد از «دين»، شريعت حقّه باشد و چون در روز قيامت‏
__________________________________________________

(3) و بدان همان طور كه كيفر مى‏دهى جزا داده مى‏شوى.

پیشگفتار

ضرورت معرفت پژوهی در حدیث

حدیث از منابع مهم فهم دین به حساب می‌آید و خداوند متعال می‌فرماید: «ما أتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم فانتهوا» یعنی آنچه را که پیامبر(ص) برای شما آورده بگیرید و از هر چه شما را نهی، کند اجتناب نمایید. (1) .

پیامبر گرامی اسلام نیز اهمیت و ارزش قرآن و عترت را به عنوان مشعلهای هدایت برای امت مسلمان در حدیث معروف ثقلین بیان نموده و فرموده است که: ای مردم من از میان شما می‌روم، اما دو میراث ارزشمند در نزد شما به جای میگذارم: قرآن و عترت خویش اگر به آن دو ثقل تمسك، جویید هرگز گمراه نخواهید شد. (2)

موضوع علم الدرایه :

ﺑﺤِﺚ ﺍﺯ ﺳﻨﺪ ﻭ ﻣﺘﻦ ﺣـﺪﻳﺚ، ﻣﻮﺿـﻮﹺﻉ ﻋﻠـﻢ ﺍﻟﺪﺭﺍﻳـﺔ ﺭﺍ ﺗـﺸﮑﻴﻞ ﻣـﻲ ﺩﻫـﺪ . ﻋﹼﻠﺎﻣـﻪ ﻣﺎﻣﻘــﺎﻧﻲ ﻣــﻲ ﮔﻮﻳــﺪ : ﺍّﻥ ﻣﻮﺿــﻮﻉ ﻫــﺬﺍ ﺍﻟﻌﻠــﻢ ﻫــﻮ ﺍﻟــﺴﻨﺪﻭ ﺍﻟﻤــﺘﻦ . ﺩﮐﺘــﺮ ﻋﺠــﺎﺝ ، ﻧﻴــﺰ ﻣــﻲ ﮔﻮﻳــﺪ: ﻓﻤﻮﺿــﻮع ﻋﻠــﻢ الحدیث درایه ، ﺍﻟــﺴﻨﺪ و ﺍﻟﻤــﺘﻦ.